اشک مصنوعی
احتمالاً برای شما هم پیش آمده که در پایان یک روز کاری طولانی، درست زمانی که از پشت مانیتور بلند میشوید یا از محیطی پر از گرد و غبار خارج میشوید، احساس کنید چشمانتان شبیه به یک تکه چوب خشک شدهاند که با هر بار پلک زدن، خراشی آزاردهنده روی سطح آنها ایجاد میشود. این حس ناخوشایند که گویی شنریزهای در چشم جا خوش کرده، زنگ خطری است که نشان میدهد سیستم طبیعی روانکاری چشم شما به درستی کار نمیکند. در چنین لحظاتی، «اشک مصنوعی» حکم فرشته نجاتی را دارد که با ایجاد یک لایه محافظ و مرطوب، دوباره لطافت و شفافیت را به نگاه شما بازمیگرداند. اما آیا هر قطرهای که در قفسه داروخانهها میبینیم برای چشم ما مناسب است؟ در این مقاله قصد داریم از دنیای ساده این قطرههای شفاف فراتر برویم و یاد بگیریم که چگونه با انتخاب هوشمندانه نوع اشک مصنوعی و استفاده درست از آن، چشمانمان را در برابر خشکی مزمن و آسیبهای محیطی بیمه کنیم.
ماهیت اشک مصنوعی و نقش آن در سلامت لایه اشکی
اشک مصنوعی محصولی دارویی و در عین حال محافظتی است که به منظور شبیهسازی عملکرد اشک طبیعی انسان طراحی شده تا کمبود رطوبت در سطح قرنیه و ملتحمه را جبران کند. این قطرهها تنها از آب ساخته نشدهاند، بلکه ترکیبی دقیق از مواد لغزنده، الکترولیتها و گاهی مواد چسبنده هستند که کمک میکنند لایه اشکی برای مدت طولانیتری روی سطح چشم پایدار بماند. هدف اصلی از به کارگیری این محصولات، پیشگیری از ایجاد زخمهای میکروسکوپی روی سطح چشم و کاهش التهاباتی است که بر اثر اصطکاک پلک با چشم خشک به وجود میآیند، به طوری که با هر بار استفاده، تعادل شیمیایی و فیزیکی محیط چشم دوباره برقرار میشود.
دستهبندی انواع اشک مصنوعی بر اساس ترکیبات شیمیایی
اشکهای مصنوعی در بازار به دو گروه کلی دارای مواد نگهدارنده و بدون مواد نگهدارنده تقسیم میشوند که انتخاب میان آنها بستگی به میزان حساسیت چشم و دفعات مصرف در طول روز دارد. قطرههای دارای مواد نگهدارنده معمولاً در بطریهای چندبار مصرف عرضه میشوند و برای افرادی که حداکثر چهار بار در روز نیاز به قطره دارند مناسب هستند، اما مواد نگهدارنده آنها ممکن است در درازمدت باعث تحریک چشمهای حساس شود. در مقابل، اشکهای مصنوعی فاقد مواد نگهدارنده که اغلب در بستهبندیهای تکدوز (ویال) تولید میشوند، بهترین گزینه برای بیماران دچار خشکی شدید چشم یا کسانی هستند که به تازگی جراحیهای اصلاحی بینایی انجام دادهاند و نیاز به محصولاتی کاملاً خالص دارند.
غلظتهای مختلف اشک مصنوعی؛ از قطرههای رقیق تا ژلهای غلیظ
انتخاب غلظت مناسب اشک مصنوعی به شدتِ علائم و زمان استفاده شما در طول شبانهروز بستگی دارد و معمولاً محصولات از حالت کاملاً آبی تا ژلهای غلیظ متغیر هستند. قطرههای رقیقتر برای استفاده در طول روز که نیاز به دید واضح دارید بسیار عالی هستند زیرا باعث تاری دید موقت نمیشوند و به سرعت روی سطح چشم پخش میگردند. اما اگر صبحها با چشمان بسیار خشک و چسبنده بیدار میشوید، ژلها یا پمادهای اشکی غلیظتر برای استفاده پیش از خواب توصیه میشوند؛ این محصولات لایه محافظ ضخیمتری ایجاد میکنند که در طول شب از تبخیر اشک جلوگیری کرده و به ترمیم بافتهای سطحی کمک مینماید.
کاربردهای درمانی اشک مصنوعی در بیماریهای مختلف چشم
اشک مصنوعی نه تنها برای رفع خشکی ناشی از خستگی، بلکه به عنوان یک درمان کمکی در بیماریهایی مثل بلفاریت، سندروم شوگرن و حساسیتهای فصلی نقش حیاتی ایفا میکند. در زمان ابتلا به حساسیت، این قطرهها با شستن آلرژنها از سطح چشم، سوزش را کاهش میدهند و در موارد پس از جراحیهای لیزیک یا آبمروارید، محیطی پایدار برای بهبود سریعتر قرنیه فراهم میسازند. استفاده مستمر از این فرآوردهها تحت نظر متخصص، میتواند از پیشرفت بیماریهای مزمن سطح چشم جلوگیری کرده و مانع از کاهش کیفیت بینایی ناشی از کدر شدن لایههای رویی چشم شود.
آموزش گامبهگام نحوه استفاده صحیح از قطرههای چشمی
بسیاری از افراد با استفاده نادرست از قطره، اثربخشی آن را کاهش میدهند؛ برای استفاده درست ابتدا دستها را بشویید، سر را به عقب خم کنید و پلک پایین را کمی بکشید تا یک فضای کوچک ایجاد شود. پس از چکاندن یک قطره در این فضا، چشمان خود را ببندید و حدود دو دقیقه گوشه داخلی چشم (محل مجرای اشکی) را با انگشت فشار دهید تا دارو به جای خروج از مجرای بینی، روی سطح چشم باقی بماند. بسیار مهم است که نوک ظرف قطره با مژهها یا سطح چشم تماس پیدا نکند، زیرا این کار باعث ورود باکتریها به داخل بطری و آلوده شدن کل محلول میشود که در مراجعات بعدی میتواند منجر به عفونتهای جدی شود.
ضرورت تشخیص علت خشکی چشم در کلینیکهای تخصصی
اگرچه اشک مصنوعی در دسترس است، اما استفاده خودسرانه و دائمی از آن بدون شناخت علت اصلی خشکی میتواند باعث پنهان ماندن بیماریهای جدیتر شود که نیاز به درمانهای تخصصی دارند. در مراکز پیشرفتهای مانند کلینیک چشم پزشکی نور مطهری، متخصصان با انجام تستهای دقیق کیفیت اشک (مانند تست شیرمر)، بررسی میکنند که آیا مشکل شما مربوط به کمبود تولید آب چشم است یا به دلیل اختلال در غدد چربی پلک، اشک شما سریع تبخیر میشود. این تشخیص تخصصی کمک میکند تا به جای استفاده مداوم از اشک مصنوعی، درمانهای ریشهایتری برای بازگرداندن سلامت پایدار به چشمان شما اتخاذ شود.
زمان طلایی مراجعه به پزشک برای خشکی چشم مزمن
استفاده از اشک مصنوعی یک راهکار موقتی است و اگر متوجه شدید که برای تسکین چشمانتان نیاز دارید بیش از شش بار در روز از قطره استفاده کنید، حتماً باید به پزشک مراجعه نمایید. علائمی مثل درد شدید، قرمزی مداوم، تاری دید که با قطره رفع نمیشود و یا احساس وجود جسم خارجی دائمی در چشم، نشاندهنده این است که سطح قرنیه ممکن است آسیب دیده باشد. پزشک در این مرحله ممکن است از درمانهای تکمیلی مثل بستن مجرای اشکی (پلاگهای مخصوص) یا داروهای ضدالتهاب قویتر استفاده کند تا از بینایی شما در برابر عوارض خشکی مزمن محافظت نماید.
راهکارهای پیشگیرانه در کنار مصرف اشک مصنوعی
برای اینکه نیاز شما به اشک مصنوعی به حداقل برسد، باید عوامل محیطی تحریککننده را کنترل کنید که یکی از مهمترین آنها، رعایت قانون ۲۰-۲۰-۲۰ در هنگام کار با رایانه است. استفاده از دستگاههای بخور در اتاق خواب، نوشیدن آب کافی، استفاده از عینکهای محافظ در برابر باد و گرد و غبار و همچنین پلک زدنهای ارادی و مکرر در حین مطالعه، به حفظ لایه اشکی طبیعی کمک میکنند. همچنین مصرف مواد غذایی حاوی امگا ۳ مانند ماهی و گردو میتواند کیفیت بخش چربی اشک را بهبود بخشیده و از تبخیر سریع رطوبت چشم جلوگیری کند، که این رویکرد ترکیبی بهترین نتایج را در درازمدت به همراه خواهد داشت.
سوالات متداول
۱. آیا اشک مصنوعی باعث وابستگی چشم میشود و تولید اشک طبیعی را قطع میکند؟
خیر؛ اشک مصنوعی هیچ مکانیسمی برای توقف غدد اشکی ندارد و باعث وابستگی نمیشود. استفاده از آن صرفاً یک کمک خارجی برای مرطوب نگه داشتن سطح چشم در زمانی است که تولید طبیعی اشک به هر دلیلی کافی نیست.
۲. تفاوت اصلی قطرههای ویال (تکدوز) با قطرههای بطریدار چیست؟
قطرههای ویال فاقد مواد نگهدارنده هستند و برای یکبار مصرف طراحی شدهاند که برای چشمهای حساس بسیار ایمنترند، در حالی که قطرههای بطریدار حاوی مواد نگهدارنده برای جلوگیری از رشد باکتری هستند و تا یک ماه پس از باز شدن قابل استفاده میباشند.
۳. آیا میتوان از آب استریل یا سرم شستشو به جای اشک مصنوعی استفاده کرد؟
خیر؛ آب یا سرمهای شستشو فاقد مواد لغزنده و ویسکوزیته لازم برای ماندن روی چشم هستند و حتی ممکن است لایه اشکی طبیعی را شسته و خشکی چشم را تشدید کنند. اشک مصنوعی فرمولاسیون خاصی برای چسبیدن به سطح قرنیه دارد.
