همانژیوم چشم
گاهی اوقات طبیعت روی بوم صورت نوزادان یا حتی در اعماق چشم بزرگسالان، نقش و نگارهایی سرخرنگ و برجسته ترسیم میکند که در نگاه اول ممکن است نگرانکننده به نظر برسد؛ این تودههای عروقی که شبیه به یک توتفرنگی کوچک یا خوشهای از رگهای در هم تنیده هستند، همانژیوم نام دارند. اگرچه شنیدن نام «تومور» برای این ضایعات ممکن است ضربان قلب هر پدری یا مادری را بالا ببرد، اما خبر خوب این است که همانژیومها در اکثر مواقع تومورهایی خوشخیم و غیرسرطانی هستند که از رشد غیرطبیعی عروق خونی منشأ میگیرند. در این مقاله قصد داریم با نگاهی علمی اما به زبانی ساده، پرده از ماهیت همانژیوم چشم برداریم و بررسی کنیم که این مهمانهای ناخوانده چه زمانی نیاز به درمان دارند و چگونه تکنولوژیهای مدرن پزشکی میتوانند بدون آسیب به بینایی، آنها را مهار کنند.
همانژیوم چشم چیست و چرا ایجاد میشود؟
همانژیوم چشم در واقع یک تومور عروقی خوشخیم است که از تجمع و رشد بیش از حد سلولهای پوشاننده رگهای خونی (اندوتلیال) به وجود میآید و میتواند در پلک، حدقه چشم یا حتی در لایههای داخلی مثل مشیمیه ظاهر شود. دانشمندان هنوز به طور دقیق نمیدانند چرا این کلافهای عروقی تشکیل میشوند، اما فرضیاتی مبنی بر باقی ماندن سلولهای جفتی در دوران جنینی یا اختلالات موضعی در اکسیژنرسانی به بافتها را مطرح میکنند. این ضایعات معمولاً در نوزادان بلافاصله پس از تولد یا در هفتههای اول زندگی ظاهر میشوند و در بزرگسالان نیز ممکن است به صورت تدریجی و در سنین میانسالی در پشت کره چشم شکل بگیرند که هر کدام ویژگیهای زیستی متفاوتی دارند.
شناسایی انواع همانژیوم از نوع مویرگی تا غاری
در دنیای پزشکی، همانژیومهای چشمی به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: همانژیوم مویرگی که شایعترین تومور حدقه در دوران کودکی است و معمولاً با رنگ قرمز روشن روی پلک خودنمایی میکند، و همانژیوم غاری (کاورنوس) که بیشتر در بزرگسالان دیده شده و تودهای با رشد کند در پشت چشم است. نوع مویرگی تمایل دارد در سال اول زندگی به سرعت رشد کند و سپس به تدریج پسرفت نماید، در حالی که نوع غاری معمولاً پسرفت خودبهخودی ندارد و به دلیل فشار به عصب بینایی یا جابجا کردن کره چشم، نیاز به پایش دقیقتری دارد. تفکیک این دو نوع بسیار حیاتی است زیرا پیشآگهی و نقشه راه درمانی آنها کاملاً با یکدیگر متفاوت بوده و بر اساس سن بیمار و محل دقیق توده تعیین میشود.
علائم و نشانههای هشداردهنده همانژیوم در نواحی مختلف چشم
علائم همانژیوم کاملاً به محل استقرار آن بستگی دارد؛ اگر توده روی پلک باشد، به صورت یک برجستگی قرمز یا ارغوانی دیده میشود که ممکن است مانع از باز شدن کامل چشم شده و باعث تنبلی چشم در کودکان گردد. اما در همانژیومهای عمیقتر که در پشت چشم (کاورنوس) قرار دارند، بیمار ممکن است با علائمی مثل بیرونزدگی تدریجی کره چشم، دوبینی، تغییر در وضوح دید یا احساس فشار در حدقه مواجه شود. در موارد نادر که همانژیوم در لایه مشیمیه (داخل چشم) ایجاد میشود، فرد ممکن است کاهش دید ناگهانی یا اعوجاج در تصاویر را تجربه کند که ناشی از تجمع مایع زیر شبکیه است و نیاز به بررسی فوری دارد.
روشهای تشخیص تخصصی همانژیوم در کلینیکهای پیشرفته
برای تشخیص قطعی این تودهها، چشمپزشک ابتدا به بررسیهای ظاهری و تستهای حرکتی چشم میپردازد، اما برای دیدن ابعاد پنهان توده، استفاده از تکنولوژیهای تصویربرداری الزامی است. سونوگرافی چشم، سیتیاسکن و امآرآی (MRI) با تزریق مواد حاجب، ابزارهای کلیدی هستند که به پزشک اجازه میدهند تا منبع تغذیه توده و مجاورت آن با عصب بینایی را به دقت ارزیابی کند. در مجموعهای تخصصی مانند کلینیک چشم پزشکی نور مطهری، این فرآیند تشخیصی با استفاده از پیشرفتهترین دستگاهها انجام میشود تا با اطمینان کامل از نوع توده، بهترین استراتژی درمانی بدون به خطر انداختن سلامت بینایی بیمار اتخاذ گردد.
گزینههای درمانی نوین؛ از داروهای خوراکی تا لیزر
درمان همانژیوم چشمی متناسب با شدت ضایعه و تأثیر آن بر بینایی انتخاب میشود؛ در سالهای اخیر استفاده از داروهای مسدودکننده بتا (مانند پروپرانولول) انقلابی در درمان همانژیومهای نوزادی ایجاد کرده و باعث کوچک شدن سریع تودهها شده است. برای ضایعات سطحی پلک، استفاده از لیزر درمانی و در برخی موارد تزریق کورتیکواستروئیدها در داخل توده میتواند بسیار موثر باشد و از رشد بیرویه عروق جلوگیری کند. هدف اصلی در تمام این روشها، کاهش حجم توده و باز کردن مسیر دید است تا از بروز عوارض ماندگار مثل آستیگماتیسم شدید یا تنبلی چشم جلوگیری شود.
چه زمانی جراحی برای خارج کردن همانژیوم ضروری است؟
جراحی معمولاً زمانی مطرح میشود که درمانهای دارویی پاسخگو نباشند یا توده به قدری بزرگ باشد که با فشار مستقیم بر عصب بینایی، تهدیدی جدی برای بینایی فرد ایجاد کند. در همانژیومهای غاری بزرگسالان که باعث بیرونزدگی شدید چشم یا دردهای مزمن میشوند، جراح با ظرافت بسیار و با استفاده از میکروسکوپهای پیشرفته، توده را از میان بافتهای حساس حدقه خارج میکند. پیشرفتهای اخیر در جراحیهای کمتهاجمی به جراحان این امکان را داده است که با کمترین برش و آسیب به عضلات چشم، به تودههای عمیق دسترسی پیدا کرده و دوران نقاهت بیمار را به حداقل برسانند.
عوارض احتمالی و اهمیت پیگیریهای دورهای پس از درمان
هرچند همانژیوم یک ضایعه خوشخیم است، اما پیگیریهای منظم پس از درمان برای اطمینان از عدم بازگشت توده یا کنترل عوارض جانبی مثل خشکی چشم و تغییرات فشار چشم ضروری است. در کودکان، پایش وضعیت بینایی تا پایان سن رشد اهمیت دوچندان دارد تا اطمینان حاصل شود که توده تأثیر منفی بر تکامل مرکز بینایی در مغز نگذاشته باشد. همچنین باید توجه داشت که برخی درمانهای دارویی نیاز به پایش سلامت عمومی قلب و ریه دارند، لذا همکاری نزدیک بین متخصص چشم و پزشک اطفال یا داخلی در طول مسیر بهبودی، کلید موفقیت نهایی درمان خواهد بود.
سوالات متداول
۱. آیا همانژیوم چشم میتواند به سرطان تبدیل شود؟
خیر؛ همانژیوم یک تومور کاملاً خوشخیم عروقی است و ماهیت سرطانی ندارد و به سایر نقاط بدن نیز سرایت نمیکند. نگرانی اصلی در مورد آن، تنها تأثیر فشاری بر ساختارهای چشم و بینایی است.
۲. آیا همانژیوم پلک نوزاد به مرور زمان خود به خود ناپدید میشود؟
بله؛ بسیاری از همانژیومهای مویرگی در کودکان دارای یک دوره رشد سریع و سپس یک دوره طولانی پسرفت (تحلیل رفتن) هستند و ممکن است تا سن ۷ الی ۱۰ سالگی به طور کامل یا تا حد زیادی از بین بروند.
۳. بهترین زمان برای شروع درمان همانژیوم در کودکان چه موقع است؟
اگر همانژیوم باعث پوشاندن محور بینایی شده باشد یا فشار آن باعث تغییر شکل قرنیه گردد، درمان باید در سریعترین زمان ممکن (حتی در چند هفتگی) آغاز شود تا از تنبلی چشم دائمی جلوگیری شود.
